19. yüzyılın ortalarında Kafkasya’da başlayan büyük göç dalgası, binlerce Çerkes ailesini Osmanlı topraklarına taşıdı. Rus baskısı, savaşlar ve sürgün politikaları nedeniyle insanlar; köylerini, mezarlarını ve hatıralarını geride bırakarak Anadolu’ya doğru yola çıktı.
Kafkas muhacirleri gemilerle Karadeniz kıyılarına ulaştı. Osmanlı Devleti ise gelen nüfusu yerleştirebilmek için geniş tarım alanlarına sahip bölgeleri değerlendirmeye başladı. O dönemde Bolu’ya bağlı olan Düzce, muhacir iskânının merkezlerinden biri oldu.
Göç dalgası o kadar büyüktü ki, dönemin kaymakamı tarafından 12 Temmuz 1864 tarihinde Muhâcirîn Komisyonu’na gönderilen yazıda şu ifadeler yer aldı: “Bolu’nun Düzce kazasında iskân olunacak boş arazi kalmadığından buraya yerleşmek isteyenlere izin verilmemesi…”
Muhacirlerin büyük kısmı Düzce Ovası’na yerleştirildi. 1999 yılında Düzce’nin il olmasıyla birlikte, Elmalık Köyü, Bolu sınırlarında kalan tek Çerkes yerleşimi olarak kaldı. Hatukay Çerkeslerinden bazı aileler önce Elmalık Köyü’ne yerleştirildi. Bu aileler Pedis sülalesine mensuptu ve grubun başında Pedis Muhammet Giray bulunuyordu. Kaynaklarda sülalenin Kafkasya’daki yerleşim yerinin Kuban Nehri kıyıları olduğu belirtiliyor.
Göç yolculuğu ise şöyle anlatılıyor:
Köstence’ye çıkan Hatukaylar, önce Çerkezköy’e, ardından Bolu’nun Elmalık Köyü’ne yerleşti.
Çerkesçe adı “Pedsiye”, “Pedsiyehable” olan bu köyde yaklaşık bir yıl kaldılar. Daha sonra grubun bir kısmı Uzunyayla’ya giderek Pedisey köyünü kurdu. Ancak bazı aileler Elmalık’ta kalmayı tercih etti.
1896 tarihli kaynaklarda Elmalık Köyü’nün adı açık şekilde “Petsiye / Pedsiye” olarak geçiyor. Köyde 77 hanede yaşayan 395 kişilik nüfus kaydedildi. Elmalık’tan ayrılan aileler Kayseri-Pınarbaşı ve Uzunyayla bölgesinde yeni köyler kurdu. Fakat yeni yerleşimlerde bile Kafkasya’daki toplumsal düzen korunmaya devam etti.
Bolu yalnızca bir geçiş noktası değildi. Bolu ve çevresi, Kafkas muhacirlerinin Anadolu’ya tutunmasında önemli bir rol oynadı. Bugün yaklaşık 390 kişinin yaşadığı Elmalık Köyü ise Bolu’da Adige dilinin konuşulmaya devam ettiği tek yerleşim yeri olarak dikkat çekiyor.
KAYNAK
- Osmanlı Belgelerinde Kafkas Göçleri 2, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
- AKYÜZ, Jülide. “Göç Yollarında; Kafkaslardan Anadolu’ya Göç Hareketleri”, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 46.
- ÇATALKILIÇ, Didem. (2021). “Kafkasya’dan Uzunyayla’ya Taşınan Hafıza Mekânları: Köy Toponim ve Sülale Tarihleri”, Karadeniz Araştırmaları, XVIII/69, s. 71-120.
- ÖZSOY, Nejat. “Çerkes ve Abazaların Düzce’de İskânı ve Kurulan Yeni Yerleşimler”, 2. Uluslararası Düzce Tarih, Kültür ve Sanat Sempozyumu Bildirileri, 11-12 Aralık 2015, Düzce Belediyesi Kültür Yayınları, İstanbul, 2016, s. 372-389.
