2025 yılına gelindiğinde Oxford İngilizce Sözlüğü, yılın kelimesi olarak oldukça çarpıcı bir kavramı seçti: “cognitive decay” yani "beyin çürümesi". Bu seçim, yalnızca bir dilsel tercih değil, aynı zamanda çağın ruhuna dair derin bir eleştiriydi. Zira bu kavram, günümüz insanının zihinsel kapasitesindeki erozyonu, düşünsel tembelliği ve entelektüel gerilemeyi betimleyen güçlü bir metafora dönüştü.

Modern insan, bilgiye ulaşma bakımından tarihte hiç olmadığı kadar şanslı. Ancak bu bolluk, beraberinde bir paradoks getirdi: Bilginin değeri düştü. Okumayan, sorgulamayan, yalnızca tüketen bireyler, dijital dünyanın görsel ve anlık içerikleriyle doyuma ulaştıklarını sanıyor. Sonuç? Yavaş ama kararlı bir zihinsel gerileme.

Bu sadece bir gözlem değil. Son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar, beyin çürümesini somut verilerle destekliyor. Örneğin, Norveçli araştırmacı Ole Rogeberg’in 2018’de Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) dergisinde yayımlanan araştırması, 1975 sonrası doğan bireylerin IQ seviyelerinde sürekli bir düşüş olduğunu ortaya koydu. Bu çalışma, IQ skorlarının kuşaklar arası artış gösterdiğini savunan “Flynn Etkisi”nin tersine döndüğünü gösteren ilk büyük çaplı kanıtlardan biri olarak dikkat çekti.

Ayrıca, Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi (CNRS) tarafından yapılan başka bir çalışmada da, özellikle genç bireylerde dikkat süresinin dramatik biçimde kısaldığı; uzun metinleri okuyamama, karmaşık problemleri çözmede zorluk ve analitik düşünmede yetersizlik gibi bilişsel zayıflıkların arttığı tespit edildi. Tüm bu bulgular, dijital çağın sunduğu imkanların aynı zamanda bir zihinsel deformasyona yol açtığını gösteriyor.

Peki, bu beyin çürümesinin temelinde ne yatıyor?

En başta, bilgiyle kurulan ilişkinin nitelik değiştirmesi geliyor. Artık bilgiye sahip olmak değil, onu hızlıca sunmak önemli. Yüzeysel öğrenme, derin düşünmenin yerini aldı. Kitap okumak, yerini sosyal medya akışlarına bıraktı. Eleştirel düşünce, yerini kanaat önderlerinin tekrarına terk etti. Bu süreçte bireyler, zihinsel emek sarf etmeyi unutuyor; adeta düşünsel bir kas erimesi yaşıyor.

Bir başka tehlike ise dijital yankı odaları. Sosyal medya algoritmaları, bireyin hoşlandığı fikirleri sürekli olarak önüne koyarak düşünsel çeşitliliği ortadan kaldırıyor. İnsanlar artık farklı düşüncelere maruz kalmıyor; bu da hem empati kurma becerisini hem de bilişsel esnekliği zayıflatıyor. Kendi doğrularıyla örülmüş bir duvarda yaşayan birey, karşıt fikirle karşılaştığında öfke, inkâr ve saldırganlık sergiliyor. Zihin, öğrenmekten çok savunmaya geçiyor.

Tüm bunların sonucu ise kaçınılmaz: Beyin çürümesi. Yani düşüncenin durması, merakın sönmesi, sorgulamanın körelmesi. Bu, yalnızca bireysel bir kayıp değil; aynı zamanda toplumsal bir felakettir. Çünkü düşünen bireyler olmadan adaletli toplumlar kurulamaz, bilim ilerleyemez, sanat yeşeremez.

Yine de umut vardır. Bu çürümeyi durdurmanın yolu bellidir: Düşünmeye cesaret etmek. Hızdan ziyade derinliği, bilgiden ziyade anlamı, tüketmekten çok üretmeyi önceleyen bir zihin inşası mümkündür. Kitaplara dönmek, tartışmak, ezberden şüphe duymak ve öğrenmeye açık kalmak... Tüm bunlar, zihnin yeniden filizlenmesini sağlayabilir.

Oxford Sözlüğü’nün yılın kelimesi olarak “beyin çürümesi”ni seçmesi belki bir uyarıydı. Bu uyarıya kulak vermek, dijital sessizliğin içinden bir çığlık yükseltmektir: “Düşün, çünkü çürüme önce zihinde başlar.”

SAYGILARIMLA

14.07.2025

Bayram ERDEN